Du lịch cộng đồng đúng nghĩa là khi phần lớn lợi ích từ khách ở lại với người dân nơi đến. Họ được trả công xứng đáng, được tự quyết cách đón khách, và giữ được nếp sống của mình chứ không phải đổi nó cho vừa mắt khách. Công ty lữ hành ở đây là cầu nối, không phải người cầm phần lớn nhất.
Chào bạn, đây là Nhà Lữ Hành. Cụm từ du lịch cộng đồng được dùng rất nhiều, có khi chỉ để gắn nhãn cho một tour vào bản ăn trưa rồi đi. Tập này mình nói từ phía người làm tour: làm thế nào để việc đưa khách vào một cộng đồng thật sự có ích cho cộng đồng đó.
Du lịch cộng đồng khác tour vào bản thông thường ở đâu?
Tour vào bản thông thường đưa khách đến xem, chụp ảnh, ăn một bữa ở nhà hàng ven đường, mua vài món quà ở cửa hàng ngoài bản rồi đi. Người dân trong bản thấy khách đi qua nhưng gần như không nhận được gì, có khi còn chịu thêm rác và tiếng ồn.
Du lịch cộng đồng thì khác ở chỗ người dân là người chủ của trải nghiệm. Khách ở nhà dân, ăn cơm nhà dân nấu, đi theo người trong bản dẫn đường, học nghề từ người làm nghề. Tiền khách trả đi thẳng tới những người đã phục vụ họ.
Một dấu hiệu dễ nhận là ai quyết định. Nếu cộng đồng có một tổ hay một nhóm cùng bàn chuyện đón khách, phân việc, chia lợi ích, đó là dấu hiệu tốt. Nếu mọi thứ do một người từ ngoài vào sắp đặt, đó có thể chỉ là tour gắn nhãn.
Người làm tour nên hỏi mình câu hỏi đơn giản: nếu công ty ngừng đưa khách vào, người dân ở đây mất gì và được gì.
Trả công minh bạch và đúng giá trị
Hộ dân đón khách bỏ ra rất nhiều: dọn nhà, nấu ăn, dành thời gian kể chuyện, đôi khi bỏ việc đồng áng một buổi. Thù lao phải xứng với công sức đó, không phải mức thấp nhất mà họ chấp nhận vì không biết hỏi giá.
Hãy thoả thuận rõ ràng từ đầu: mỗi khách trả bao nhiêu cho bữa ăn, cho một đêm ngủ, cho buổi hướng dẫn. Ghi lại thành văn bản đơn giản, thanh toán đúng hẹn, tốt nhất là ngay sau khi đoàn rời đi.
Với những nơi có tổ du lịch cộng đồng, có thể có một quỹ chung trích từ mỗi lượt khách để làm đường, sửa nhà văn hoá, hỗ trợ hộ khó khăn. Công ty nên tôn trọng và đóng góp đúng quy ước đó.
Đừng ép giá quá mức với lý do để tour cạnh tranh. Một tour rẻ dựa trên công sức bị trả thấp của người dân thì không phải du lịch cộng đồng, chỉ là một cách khác để lấy đi.
Để cộng đồng có tiếng nói
Người dân cần được quyết định những điều liên quan tới cuộc sống của họ: bao nhiêu đoàn một tuần là vừa, những ngày nào không đón khách vì có lễ của làng, những nơi nào khách không được vào. Công ty lữ hành nên hỏi và làm theo, kể cả khi điều đó bất tiện cho lịch tour.
Trước khi đưa một tour mới vào một cộng đồng, nên có buổi gặp với người đại diện hoặc các hộ sẽ đón khách, nói rõ công ty định làm gì, đưa bao nhiêu khách, khách sẽ làm gì. Hỏi họ có muốn không, lo ngại gì.
Lắng nghe cả những người không trực tiếp đón khách. Có khi họ chịu ảnh hưởng nhiều nhất: đường làng đông xe, trẻ con bỏ học đi bán hàng cho khách, giá cả ở chợ tăng lên.
Một cộng đồng được tôn trọng sẽ đón khách bằng lòng hiếu khách thật, và khách cảm nhận được điều đó ngay.
Tránh biến bản làng thành sân khấu
Một cái bẫy lớn là dần dần biến đời sống thật thành tiết mục cho khách xem. Mặc trang phục truyền thống chỉ khi có khách, dựng lại nghi lễ ngoài mùa để chụp ảnh, trẻ con được dạy đứng chờ khách để xin kẹo.
Người làm tour có thể góp phần tránh điều đó. Thiết kế trải nghiệm theo nhịp sống có thật: khách đi theo nhịp mùa vụ, ăn món người ta ăn hằng ngày, nghe chuyện người ta muốn kể.
Không khuyến khích khách cho tiền hay kẹo trẻ em. Nếu khách muốn giúp, hãy hướng sự giúp đỡ qua trường học, qua tổ cộng đồng, theo cách mà cộng đồng đã đồng ý.
Với nghi lễ tâm linh, hãy hỏi kỹ những gì khách được xem, được chụp, được tham gia. Có những thứ không dành cho người ngoài, và tôn trọng điều đó chính là tôn trọng cộng đồng.
Đo xem cộng đồng có thật sự được lợi không
Sau vài mùa đưa khách, công ty nên tự kiểm tra lại: các hộ đón khách có còn muốn đón không, thu nhập từ khách có đủ ý nghĩa với họ không, có chuyện gì không vui trong cộng đồng liên quan tới khách không.
Hãy hỏi trực tiếp, trong không khí thoải mái, không phải theo kiểu khảo sát hình thức. Người dân thường ngại nói không với một công ty mang khách tới, nên cần sự tin tưởng mới nghe được điều thật.
Nếu thấy dấu hiệu quá tải hay bất bình, giảm số đoàn, đổi lịch, hoặc tạm ngừng để cộng đồng nghỉ ngơi. Một nơi bị khai thác quá sức sẽ mất đi chính cái hồn đã thu hút khách.
Du lịch cộng đồng tốt là khi mười năm sau, người dân vẫn vui vẻ đón khách và con cháu họ vẫn muốn ở lại làng.
Câu hỏi thường gặp
Du lịch cộng đồng có phải là ở nhà dân không?
Ở nhà dân là một phần thường gặp, nhưng không phải tất cả. Cốt lõi của du lịch cộng đồng là người dân địa phương tham gia, có tiếng nói và nhận được phần lớn lợi ích từ khách, dù là qua chỗ ở, bữa ăn, dẫn đường hay chia sẻ nghề.
Công ty lữ hành nên trả công cho hộ dân thế nào?
Thoả thuận rõ ràng từ đầu cho từng dịch vụ, ghi lại thành văn bản đơn giản, thanh toán đúng hẹn. Mức thù lao nên xứng với công sức và thời gian của họ, không ép giá để làm tour rẻ hơn.
Khách có nên cho tiền trẻ em ở bản không?
Không nên. Cho tiền hay kẹo trẻ em dễ khiến các em bỏ học để chờ khách. Nếu khách muốn giúp, hãy hướng qua trường học hoặc tổ cộng đồng theo cách mà người dân đã đồng ý.
Làm sao biết một tour có đúng là du lịch cộng đồng?
Hỏi xem ai quyết định cách đón khách, tiền khách trả đi tới đâu, người dân tham gia vào phần nào của trải nghiệm. Nếu người dân chỉ là cảnh nền và lợi ích chủ yếu ở bên ngoài, đó có thể chỉ là tour gắn nhãn.
Cộng đồng không muốn đón khách nữa thì công ty nên làm gì?
Tôn trọng quyết định đó, hỏi lý do để hiểu và rút kinh nghiệm, ngừng đưa khách vào và báo lại cho khách đã đặt. Có khi sau một thời gian nghỉ, cộng đồng sẵn sàng đón lại với cách làm phù hợp hơn.
