Đưa khách vào bản mà không làm phiền là dặn trước những điều cần biết về trang phục, chụp ảnh, nơi thờ cúng, tiếng ồn và quà tặng, giữ đoàn nhỏ và đi theo người trong bản, để người dân là người mời chứ không phải người bị nhìn ngắm.
Chào bạn, đây là Nhà Lữ Hành. Khách vào bản thường rất háo hức và không có ý xấu, chỉ là không biết. Người làm tour là người biết, nên phần dặn dò trước khi xuống xe là phần việc quan trọng không kém phần thuyết minh. Tập này mình đi qua những điều nên dặn và cách nói sao cho khách vui vẻ làm theo.
Dặn ở đâu, dặn lúc nào?
Lúc tốt nhất để dặn là trên xe, trước khi tới bản một quãng, khi khách còn ngồi yên và nghe được. Đến nơi rồi mới dặn thì khách đang mải nhìn ngắm, chụp ảnh, nói gì cũng trôi.
Hãy dặn bằng giọng kể chuyện chứ không đọc nội quy. Ví dụ, nếu người trong bản cho biết nhà mình kiêng giẫm lên ngưỡng cửa, hãy kể điều đó kèm lý do mà chính họ giải thích, rồi dặn khách bước qua chứ không đứng lên ngưỡng cửa. Khách sẽ nhớ vì có câu chuyện kèm theo.
Chỉ nên dặn vài điều chính, không quá nhiều một lúc. Những điều nhỏ hơn thì nhắc khi đến đúng chỗ.
Nếu có người trong bản đi cùng, hãy mời họ nói vài điều. Lời dặn từ chính người địa phương có sức nặng hơn nhiều.
Trang phục và cách vào nhà
Nhắc khách mặc đồ kín đáo khi vào bản, nhất là khi vào nhà dân hay nơi thờ cúng. Áo quá hở, quần quá ngắn có thể làm người lớn tuổi trong bản khó chịu mà không nói ra.
Khi vào nhà, hỏi chủ nhà có cần cởi giày không. Nhiều nhà sàn cởi giày ở chân cầu thang. Hỏi trước khi ngồi, vì có những chỗ dành riêng cho chủ nhà hay người lớn tuổi, có những chỗ gần bàn thờ hay bếp lửa mà khách không nên ngồi.
Có những kiêng kỵ riêng của từng dân tộc, từng vùng: dấu hiệu treo ở cổng báo nhà đang có việc không tiếp khách, những đồ vật không được chạm vào. Hướng dẫn viên phải hỏi trước người trong bản để dặn đúng.
Khi không chắc, hãy dạy khách một nguyên tắc đơn giản: hỏi trước, làm sau.
Chụp ảnh: xin phép, và chấp nhận lời từ chối
Chụp ảnh là chỗ hay gây khó chịu nhất. Khách thấy một cụ bà trong trang phục đẹp, một em bé đang chơi, giơ máy lên chụp ngay mà không hỏi. Với người được chụp, cảm giác ấy giống như bị coi là cảnh vật.
Hãy dặn khách luôn hỏi trước, bằng một câu chào và một cử chỉ chỉ vào máy ảnh. Nếu người ta lắc đầu hay quay đi, hãy cất máy và cảm ơn. Không chụp lén, không dùng ống kính dài để chụp từ xa người đã từ chối.
Không chụp ở những nơi thờ cúng, nghi lễ khi chưa được phép rõ ràng. Có những nghi lễ mà người ngoài không được ghi hình.
Nếu khách muốn gửi lại ảnh cho người được chụp, hãy giúp họ làm điều đó qua người trong bản. Một tấm ảnh được gửi lại là cách cảm ơn rất đẹp.
Tiếng ồn, quà tặng và rác
Một đoàn khách nói to, cười lớn, mở nhạc trong bản có thể làm phiền cả xóm. Nhắc khách nói nhỏ, nhất là khi đi qua nhà có người già, trẻ nhỏ đang ngủ, hay nơi đang có việc.
Về quà tặng, dặn khách không phát kẹo, tiền cho trẻ em trên đường. Nếu muốn tặng quà cho gia đình đón mình, nên hỏi hướng dẫn viên để chọn món phù hợp và trao một cách lịch sự với người lớn trong nhà.
Rác là chuyện lớn ở vùng cao, nơi việc thu gom rất khó. Dặn khách mang rác của mình ra khỏi bản, hạn chế đồ nhựa dùng một lần. Công ty có thể chuẩn bị túi đựng rác cho đoàn.
Những lời dặn này nói nhẹ nhàng, nhưng hướng dẫn viên phải làm gương trước. Khách nhìn người dẫn đoàn làm gì sẽ làm theo nhiều hơn là nghe gì.
Đoàn nhỏ và đi theo người trong bản
Đoàn càng đông, càng khó giữ yên tĩnh và càng dễ làm phiền. Nhiều cộng đồng làm du lịch có trách nhiệm chỉ nhận đoàn nhỏ, hoặc chia đoàn lớn thành từng nhóm đi vào các nhà khác nhau.
Hãy để người trong bản dẫn đường. Họ biết lối nào được đi, nhà nào sẵn sàng đón khách hôm nay, chỗ nào đang có việc. Đi theo họ, khách vừa được nghe chuyện thật, vừa không vô tình bước vào chỗ không nên vào.
Thời gian ở bản nên đủ dài để khách có thể ngồi lại, trò chuyện, chứ không chỉ đi một vòng chụp ảnh rồi về. Một buổi chiều ngồi bên bếp lửa nghe chuyện có giá trị hơn mười phút đi qua mười nóc nhà.
Khi rời bản, nhắc khách chào và cảm ơn chủ nhà. Một lời cảm ơn đúng cách khép lại chuyến thăm và mở cửa cho đoàn sau.
Câu hỏi thường gặp
Có được chụp ảnh trẻ em ở bản không?
Nên hỏi bố mẹ hoặc người lớn đi cùng trước khi chụp, và chấp nhận nếu họ từ chối. Không nên đưa kẹo hay tiền để đổi lấy việc chụp ảnh. Khi đăng ảnh lên mạng, càng cần cẩn trọng với ảnh trẻ em.
Vào nhà sàn có phải cởi giày không?
Nhiều nhà sàn có thói quen cởi giày ở chân cầu thang, nhưng mỗi nơi một khác. Cách tốt nhất là hỏi chủ nhà hoặc nhìn xem người trong nhà làm thế nào rồi làm theo.
Khách muốn tặng quà cho gia đình đón mình thì nên tặng gì?
Hỏi hướng dẫn viên hoặc người trong bản để chọn món phù hợp, thường là những thứ hữu ích cho gia đình. Trao quà lịch sự cho người lớn trong nhà, tránh những món có thể không hợp phong tục hay tạo thói quen xin cho.
Vì sao không nên mở nhạc to khi vào bản?
Vì bản làng là nơi người dân đang sống và làm việc, có người già, trẻ nhỏ, có khi có việc tang hay nghi lễ. Tiếng ồn làm phiền và có thể bị coi là thiếu tôn trọng. Giữ yên tĩnh cũng giúp khách nghe được nhịp sống thật của bản.
Khách lỡ vi phạm kiêng kỵ của người địa phương thì sao?
Hướng dẫn viên nên nhẹ nhàng nhắc khách, cùng khách xin lỗi chủ nhà, và hỏi người trong bản xem có cần làm gì để khắc phục theo phong tục không. Phần lớn người dân sẽ thông cảm khi thấy khách thành thật.
